Senin, 30 Mei 2011

MED halo lansamento projetu BOSS no inaugura edifísiu Sentru Dezenvolvimentu Emprezariál no iha Lautem

Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu, João Mendes Gonçalves, loron 6 fulan Maiu, halo lansamentu ba Projetu BOSS (Business Oppurtunities Support Service) no inaugura edifísiu Sentru Dezenvolvimentu Emprezariál (SDE),  iha distritu Lautem.
“Projetu BOSS hetan apoiu finanseiru hosi Ajénsia Internasionál Irish-AID liu hosi ILO no implementasaun hala’o liu hosi MED-IADE no DNDR (Diresaun Nasionál Dezenvolvimentu Rurál). Projetu ne’e atu fó apoiu hodi dezenvolve programa no kapasitasaun emprezariál lokál sira iha distritu Lautem”, hateten Mnistru Ekonomia no Dezenvolvimentu João Mendes Gonçalves.
Aleinde ne’e, ministru ne’e husu mós ba populasaun no emprezáriu lokál hamutuk ho Kámara Komérsiu Indústria Distritu Lautem (CCIDL) atu fó kontribuisaun másimu ba projetu atu nune’e bele hetan susesu,  tanba sei fó benefisiu bo’ot ba populasaun tomak, sei fó servisu ba ema barak no iha futuru bele haburas ekonomia povu no liberta povu hosi terus, susar no ki’ak.

Iha fatin hanesan Xefe Misaun Irish-Aid, Eoghan Walsh hateten, “ha’u sente haksolok tebes partisipa iha Forum Ekonomia iha distritu Lautem, tan ne’e husu ba emprezáriu atu aumenta sira nia valór, la’ós de’it atu sosa no fa’an produtu maibé, Lautem nu’udar Distritu furak no iha fatin turizmu barak ne’ebé bele atrai ema estranjeiru sira, atu halo sai asesível ba turizmu, no haklaken kultura no historia, ka hatudu
ba ema hotu kona-ba riku soin Parke Nasionál Nino Konis Santana nian”.

http://timor-leste.gov.tl/?p=5090&lang=tp&n=1

Senin, 16 Mei 2011

Xanana: Pobreza Hahú husi Uma Hela Fatin


Dili, Primeiru Ministru Kayrala Xanana Gusmão hateten pobrza ka ki’ak hahú husi uma hela fatin ne’ebé povu hela wainhira la iha kondisaun ne’ebé diak.
“Ita nia povu ne’e nia moris ne’ebé pobre tebes ne’e hahu husi uma, ida ne’e maka ita hare no temi iha ita nia realidade, ita nia kiak hahú husi fatin ita toba”, dehan Xanana ba Chefe Suco nain 224 hafoin implementa projetu Milenium Development Goals (MDG’s) ba kada Aldeia sei hetan uma 5 hahú husi tinan ida ne’e to’o 2015, Iha Centro Konvensaun Merkado Lama Dili tersa ne’e (10/05)
Xanana Hatutan MDG’s ne’e ho Objektivu dezenvolvimentu iha millennium foun hodi Hari’i iha fatin oin-oin hari’i kampu saude, eduksuan,ai- han, hela fatin , hadia buat oin-oin.
“ita halo oituan-oituan  ita redus ida ne’e “,haktuir PM Gusmão.Nia afirma kiak ne’e mai husi  hatais, hahan, medikus, ida ne’e maka pobreza nia hun
“Tan ne’e ita define katak planu urbanizasaun rural ne’e ita halo ba sira ne’ebé  hela iha uma nebe at duni, ne’ebé ita hahú ho uma ida, ho uma ne’ebé mos ba povu sira, ho be,ho ahi no sentina, ida ne’e maka ita hakarak,sei implementa ba  iha aldiea 2.228 ne’e hotu, ne’e  maka tinan ida ne’e ita iha planu atu hala’o projetu MDG’s ,” tenik xefi Governu.
Iha fatin hanesan  Ministru  Administrasaun  Estatal  no Ordenamentu Territoriu Arcangeilo Leite hateten programa MDG’s ka Planu Urbanizasaun Rural ba period u 2011-2015 ne’e ninia impaktu ne’e bo’ot  ba moris komunidade sira iha area rural .
“ programa ne’e nia impaktu bo’ot tebes ba komunidade sira,ita boot sira rona kada aldeia iha uma lima maibe ne’e mos ho kriteriu tamba ne’e aldeia ne’e sei sai hanesan bairu foun ida, hau hanoin programa ne’e atu hala’o maibe sei define se maka sei hetan uma 5 ne’e, dehan Leite.
Entretanto Primeiro Ministru mos sei sente todan kona ba rai hodi hari’I uma ne’e, maibe Nia kontinua sensibiliza chefe do suco sira atu esforsu an hodi kontinua serbisu maka’as ba komunidade sira.
“Kona ba rai chefe suco sira sei hasoru problema bo’ot  ho ida ne’e konsekuensia ne’bé ita tenke hasoru kuandu ita iha vontade diak atu serbisu hodi serbé ita nia povu,”afirma Xanana.
Enkuantu planu urbanizasaun rural ne’e sei halo uma 5 kada aldeia1, sei kompleta ho be mos,solar panel, uma ne’e mos tenke halo iha rai tetuk, ho tipo 36/180 metro ba uma 3 no tipo 50/180 metro ba uma 2.(Celes)

Australia fo Tulun ONG’s



Dili, Governu Australia hamutuk ho Governu Timor-Leste segunda feira ( 09/05/2011) anunsia ofisialmente aplikante susesu ba fundus ETCAS (East Timor Community Assistance Scheme) 2011 nian.
Aplikante hamutuk 25 maka hetan susesu iha tinan ne’e no sei simu fundus hodi ba hala’o dezenvolvimentu iha area oioin mak hanesan edukasaun no treinamentu, promosaun saude baziku, sosiedade sivil, boa governasaun no akontabilidade, no dezenvolvimentu rural mak hanesan; infrastrutura eskala kiik, fornesimentu bee no saneamentu.
Aplikante hirak ne’e sei ba implementa atividaes oin 19 iha distritu 9 (sia), no atividades 6 (neen) sira seluk sei implementa  iha rejiaun laran tomak hodi kobre distritu 13.
Embaixador Australia ba Timor-Leste, Miles Armitage fo parabens ba aplikante sira kona-ba sira nia esforsu iha tinan ne’e, nota katak desde programa ETCAS hahú iha tinan 2000, atividades 550 resin mak hetan ona apoiu husi fundus ne’e.
Australia iha komitmentu maka’as ba Timor-Leste liu husi ninia Programa Asisténsia nebe tinan-tinan oferese ba Governu Timor-Leste nia programa prioridades nasional. Australia apoia dezenvolvimentu iha Timor-Leste desde ukun rasik an, no Australia sei kontinua hametin relasaun ba iha futuru hodi ajuda garantia  seguransa, saúde no prosperiedade ba Timoroan tomak.
Australia fó asisténsia dezenvolvimentu liu husi AusAID, Ajensia Governu Australia ba Dezenvolvimentu Internasionál, maibé mós liu husi Polísia Federal Australia, Programa Koperasaun Defeza no Departamentu sira seluk husi Governu Australia. Governu Australia oferese ona kuaze miliaun 6 resin dolares Australia ba  programa ETCAS .
Programa Asisténsia Australia atinji ona susesu barak iha Timor-Leste. Exemplu, iha area Saude, liu ema nain 1,100 mak hetan ona tratamentu saude matan; iha area Edukasaun, Timoroan liu 270 mak estuda ona iha rai liur; Iha area Treinamentu; ema liu 10,000 mak simu ona treinamentu iha area tekniku no kapasitasaun rekursu umanu; iha area Agrikultura, familia to’os nain hamutuk 12,000 mak bele adapta ona sistema kuda aihan ne’ebe di’ak liu; iha area loke Kampu Servisu, foin sa’e liu 32,000 mak hetan ona oportunidade servisu kurtu-prazu, no iha area Dezenvolvimentu Rural, ema liu 90,000 mak iha ona asesu ba bee mós no saneamentu.( TE )

Nasaun 12 prontu Apoiu Timor Leste iha seitor Dezenvolvimentu

Dili-Konfrensia Nasional ne’ebe loke husi Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao hodi konvida Membru Permanente Connecting and Strengthening Relation Between Local and Foreign Busness (CBMC) husi nasaun sanulu resin rua (12) atu apoiu Timor Leste Liu husi Planu Dezenvolvimentu Nasaional (PDN).
Tuir Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao hateten katak objektivu konvida membru CBMC ne’e atu ajuda Timor Leste liu husi seitor hat hanesan Agrikultura,Mina rai,Gas,no Turismu.
“atu dezenvolve seitor hat ne’e ita tenke presija ajuda husi membru CBMC atu bele ajuda ita iha seitor hat ne’ebe sai perioridade liu ba iha seitor Dezenvolvimentu hanesan Mina rai,Gas,Agrikultura, no turismo”dehan Xanana hafoin halo lansamentu ba konfrensia internsional CBMC iha Centuru Convensoens Dili Kinta Kalan 12/05/11.
Nia mos informa tan katak governu Timor Leste nakloke ba CBMC atu bele fo tulun ba nasaun ida ne’e liu husi seitor hat ne’e atu nune bele ajuda planu Dezenvolviemtnu Nasional iha Timor Leste.
“hau mos fo parabens ba membru CBMC ne’ebe mai partsipa iha konfrensia internasional ida ne’e ne’ebe mai husi nsaun sanulu resin rua hanesan Australia,Japaun,Koreia,Singapura,Brazil,Xina,Malaysia,Macao,Brunei,Taiwan,Korea Selatan inkului mos Timor Leste”dehan Xanana.
Iha parte seluk hanesan Director Ciputra Antonius Tanan husi Indonesia hateten katak ami membru CBMC pronto atu apoiu Timor Leste liu husi seitor ne’ebe deit banhira govenru Timor Leste presiza.
“ami membru CBMC sei sei nafatin atu ajuda Timor Leste iha seitor hat hanesan Agricultura,Mina Rai,Gas, no Turismo atu nune bele ajuda timor leste liu husi dezenvolvimentu Nasional” dehan Antonius iha Hotel Timor Sexta 13/05/11
Aliende ne mos iha nia diskursu, Presidente CBMC Timor Leste Sra. Clarasia, hateten katak  membro CBMC nebe iha Timor Leste iha komitmento hodi hamutuk ho komunidade internasional haburasatu  dezenvolve nasional liu husi investasi iha area ne’ebe importantes.
“ ami membro CBMC Timor Leste iha planu atu promove no haburas dezenvolvimentu nasional liu husi invetasi iha area oin-oin baseia ba ami nia kapasidade nebe iha, no CBMC esforsu an hodi bele lori investor internasional hodi mai investasi iha Timor-Leste, no agora dadaun nasaun 12 mak hamutuk ona ami e sira agora tuir hela konferensia ida ne’e” tenik Sra Clarasia, Diretur Toko Jacinto, 13/05/11.


Peritos da ASEAN admitem crescimento de dois dígitos nas próximas décadas

Díli, 16 mai (Lusa) -- Peritos da ASEAN admitem que Timor-Leste continue a ter um crescimento de dois dígitos por longo tempo, mas recomendam a melhoria do setor primário, o incremento da produtividade laboral e a identificação e redução de ineficiências.

A informação foi dada hoje pelo Governo timorense, reportando-se à análise, durante uma reunião de peritos da Associação das Nações do Sudeste Asiático, de um documento apresentado pelas autoridades timorenses intitulado "Timor-Leste e a ASEAN em 2030".

Entre os principais tópicos da apresentação, feita durante a última cimeira da ASEAN, em Jacarta, contaram-se os alvos económicos a que Timor-Leste se propõe, apontando para um crescimento económico de dois dígitos para as próximas décadas, mantendo os níveis registados nos últimos quatro anos.

"Com base na hipótese de convergência, através da qual os países pobres e com menos rendimentos irão crescer mais rapidamente do que os países ricos, e com crescimentos elevados, os peritos concordaram que a economia de Timor-Leste, partindo de uma base muito baixa, poderá crescer dois dígitos ao ano durante um longo período", indica um comunicado do Governo timorense sobre a reunião do bloco regional que Timor-Leste pretende integrar.

"Vários países que alcançaram o crescimento de dois dígitos, durante décadas, foram considerados na discussão, incluindo a China, que conseguiu um crescimento médio de 10,2 por cento durante 28 anos (1982-2009); o Japão, que conseguiu um crescimento médio de 10,01 por cento durante duas décadas (1951-1970); e o Botswana, que conseguiu um crescimento médio de 13,5 por cento durante 22 anos (1968-1989)", indica o documento.

De acordo com a mesma fonte, "entre outros conselhos, os peritos recomendaram a incidência no crescimento, incluindo prioridades do setor primário, produtividade laboral e identificação e redução de ineficiências".

MNE partisipa iha Konferénsia Dahaat Nasoens Unidas nian kona-ba País sira ne’ebé Ladún Dezenvolvidu

Delegasaun ida husi Timor-Leste, oras ne’e daudaun, partisipa hela iha Konferénsia dahaat Nasoens Unidas nian kona-ba País hirak ne’ebé Menus Dezenvolvidu, ne’ebé hala’o iha loron 9 to’o 13 fulan Maiu, iha Istambul, iha Turquia. Konferénsia kona-ba País sira ne’ebé Menus Dezenvolvidu ne’e hala’o iha tinan sanulu dala ida no atu halo planu ba kompromisu no programa sira ne’ebé atu fó apoiu ba dezenvolvimentu país hirak ne’e nian, ho forma ida atu hodi atinji nível médiu ba rendimentu.
Ukun na’in sira husi mundu tomak iha hotu sorumutu ne’ebé hala’o iha Istambul, hodi diskute programa asaun foun no hein katak bele alkansa meta sira ne’ebé hakarak katak metade husi grupu husi país hirak ne’ebé menus dezenvolvidu bele hetan progresun to’o iha finál dékada ne’e nian.
Ministru Negósiu Estranjeiru, Zacarias Albano da Costa, ko’alia iha Konferénsia ba País hirak ne’ebé Menus Dezenvolvidu, iha loron 8 fulan Maiu, no nia hola nota katak presiza atu hafoun hikas fali parseria no haforsa liután entre país hirak ne’ebé menus dezenvolvidu no komunidade internasionál, hodi hamenus kiak no alkansa Objetivu Dezenvolvimentu Miléniu nian. Ministru hatutan tan katak, presiza atu harii instituisaun no kapasita rekursu umanu, iha país menus dezenvolvidu nia laran, hanesan fatór fundamentál atu hodi hetan dezenvolvimentu sustentável, inklui mós asisténsia téknika no teknolojia, no mós rekursu finanseiru.
Zacarias da Costa fahe experiénsia Timor-Leste nian, hanesan país joven póz-konflitu, ne’ebé iha objetivu la’os de’it fó boazvindas ba dezenvolvimentu nune’e mós, hetan mekanizmu hotu no programa ne’ebé bele garante katak dezenvolvimentu ne’e hala’o tuir duni prioridade sira nasionál nian. Ministru Negósiu Estranjeiru afirma, mós, katak objetivu no meta sira ne’ebé mak ita hakarak tenke kumpri liu husi asaun no mós ho kompromisu ne’ebé asume husi parseiru dezenvolvimentu sira.
Delegasaun Timor-Leste nian xefia husi Ministru Negósiu Estranjeiru, Zacarias Albano da Costa, konta ho partisipasaun Ministru Turizmu, Komérsiu no Indústria, Gil Alves, ho nia ekipa Misaun Permanente iha Nova Iorque ba Nasoens Unidas, Ekipa husi Ministériu Negósiu Estranjeiru no reprezentante sira husi Kámara Komérsiu.


MTCI Sei Normaliza Folin Fos

Posting Husi : Josefa Parada

DILI-Relasiona ho prekupasaun folin fos ne’ebe agora sa’e maka’as iha area rurais, oras ne’e dadaun Ministeriu Turismu Comerciu no Industria, (MTCI) sei normalize hikas atu responde ba nesesidades loron-loron nian.
‘’Ami planu semana oin mai bele Distribui fos hodi nune’e bele normalize folin fos iha Distritu,”hateten Gestor Interino MTCI, Sancho Ximenes da Silva ba STL Iha Mandarin, kuarta liu ba.    
Sancho afirma hikas, fos ne’ebe maka atu distribui ho objektivu atu bele normaliza  folin iha  Distritu. Tamba ne’e maka  Governu halo intervensaun presu 25kg ba U$15. Karik ema fa’an liu presu katak Sancho, tenki halo kordensaun atu nune’e Governu foti medidas ba asuntu ne’e.
Husi kestaun ne’e, MTCI husu ba povu tomak karik hetan informasaun ne’e iha distritu ou sub-Distritu ne’ebe kontinua fa’an ho folin a’as bele fo hatene ba Governu atu hola medidas ba asuntu ne’e hodi halo intervensaun.
Iha parte seluk, husi membru PN, Deputadu Mateus de Jesus haktuir tan katak, povu barak iha area rurais kestiona kona ba asuntu ne’e.  “Asuntu ne’e importante tamba fos importante ba vida moris ema nian,”dehan Mateus.
Tuir mai Deputadu ne’e sujere ba Governu liu husi MTCI  atu normalize hikas folin fos nian iha teritoriu laran tomak. Tamba ho dalan ida ne’e povu sira ne’ebe mukit bele ona asesu ba fos.
Entertantu Veronica Piedade nudar estudante rekonhese, realidade povu sira iha area rurais susar tebes atu hetan fos, tamba fos ne’ebe iha dala barak folin maka’as hodi fo impaktu bot ba sira. Liu husi dalan ida ne’e, sira husu ba Governu tenke halo intervensaun lalais ba fos nian, nune’e povu sira iha area ne’eba bele asesu fos ho diak.
Kestaun seluk husi, Emilio da Costa nudar Juventude husu liliu ba MTCI atu oinsa direitamente normalize lalais folin fos ne’ebe agora sa’e maka’as iha area rurais. Sela’e negosiantes hirak ne’ebe maka fa’an, kontinua nafatin hasa’e folin tuir sira nia hakarak. vey